جستار حاضر به مسئلة فرایند صدور فعل از دیدگاه غزالی با روش توصیفی - تحلیلی می پردازد. پژوهش در حوزة غزالی شناسی بر حسب تفاوت رویکردهای او از ویژگی های انسجام و باز شدن دریچه های دیگر بینش او در مراحل فرایند صدور فعل برخوردار است؛ مانند قول به خواطر غیراختیاری و عدم تعارض مباحث غزالی با فیلسوفان در نفس شناسی و فرایند صدور فعل. غزالی زیرساخت های ارکان فکری نفس شناسی و شاکلة فعلی را در آثار نخستین حیات علمی خویش پایه گذاری کرده است. او تعارض ظاهری نظریة خویش در باب عدم وصول به حقیقت امور و تعریف فلسفی از انسان را در معارج القدس تبیین کرده است. مبحث صدور فعل به رغم تفاوت رویکردها دارای هماهنگی است. ساختمان فعلی انسان به ترتیب از زیرساخت تا روساخت، مقام علمی گزینش غایت، ایجاد شوق به واسطة قوای شهوانی و غضبانی (فعل ارادی)، یا به واسطة قوة علم (فعل اختیاری) است. شوق ارادی، شوق مرتبة حیوانی و شوق اختیاری، شوق مرتبة انسانی است. روساخت آن، عضلات حرکتی است. شرط فعلیت گزینش غایت و خواطر غیراختیاری در هر دو رویکرد عرفانی و فلسفی، وصول به مقام جزمیت با توجه به مرتبة هر انسان است که مبین تخالف ظاهری مقام نظر و فعل انسان می باشد. اطلاق اراده بر شاکلة فعلی نشان دهندة نقش اراده در انجام افعال اختیاری و اجباری است.

با وجود اینکه مفهوم تقوا، کلیدی ترین مفهوم تربیتی تربیت دینی است و کاوش هایی در زمینۀ مفهوم تقوا و چگونگی شکل گیری آن صورت گرفته است؛ اما همچنان این مفهوم پرکاربرد، به لحاظ چیستی، در بین عوام و خواص به صورت دقیق شناخته شده نیست. همچنین در زمینه چگونگی تحقق تقوا در انسان، سؤالاتی وجود دارد که نیاز به بررسی مجدد دارد؛ منظور از تقوا چیست؟ و چه اقسام و مراتبی دارد؟ و چگونه در انسان تحقق پیدا می کند؟ روش این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و از بررسی متون دینی به دست می آید که تقوا به معنای خودنگهداری از خطرات است؛ ولی خودنگهداری یک موحد از خطرات، که معتقد است همه چیز تحت اراده خداوند متعال تحقق می یابد، در خودنگهداری از غضب الهی انحصار پیدا می کند. مفهوم تقوا در متون دینی، هم به عنوان فعل، و هم به عنوان ملکه درونی، استعمال شده است. فعل تقوا بسیار ارزشمند است؛ اما زمانی ارزش آن بیشتر می شود که به صورت ملکه درونی در بیاید. خودشناسی و جهان بینی درست و تفکر سازنده سبب می شوند انسان در وهلۀ اول در جهت خودنگهداری از مطلق خطرات و نهایتاً در جهت خودنگهداری از غضب الهی، از تمایلات نفسانی خود دست بردارد و لذت گناه را ترک، و سختی عبادت را به جان بخرد و تکرار این خودنگهداری ها سبب شکل گیری ملکه تقوا در انسان می گردد.

زبان فارسی زبانی است به ظاهر ساده، فاقد تعقید، آسان فهم، کم دامنه، روان، گوشنواز و دلنشین. اما این وضع تا وقتی صادق است که با زبان محاوره یا شفاهی سروکار داریم زیرا که در زبان محاوره غلط و اشتباه معمولا مجاز و بخشودنی است چه غرض از آن ایجاد ارتباط مستقیم و پیام ‏رسانی فوری است و ارتکاب غلط و اشتباه شفاهی ظاهرا آسیبی به اصل زبان نمی ‏رساند. ولی وقتی که به زبان مکتوب می ‏رسیم وضع به کلی فرق می ‏کند و زبان پیچیدگیهایی پیدا می ‏کند که گاه حل ناشدنی می‏ نمایند، چه در اینجا با قلمروی دیگر سروکار می ‏یابیم که «دستور زبان» نام گرفته است و از مقوله ‏های مختلف تشکیل شده است.

مطالعات نظری زبان­ شناسی و تجربه ی عملی در فرهنگ­ نویسی، دو شاخه ی مستقل از بررسی­ های زبان ی­ اندکه هرکدام با پرسش­ ها و مسائل ویژة خود روبه رو هستند. هر چند در حوزه ی «معنا­ شناسی واژگانی» کار زبان­ شناس و فرهنگ ­ نویس بیشترین مرز مشترک را با هم دارند، اما بیشترین همگرائی در مبحث «چندمعنایی» به چشم می­ خورد. در پژوهش حاضر، بررسی چندمعنایی در پیوند با مقوله ی واژگانی «فعل» انجام شد. همچنین داده­ هایی مشتمل بر حدود 500 جمله و پاره گفته در ارتباط با فعل حرکتی «افشاندن» به دست آمد. «زبان­ شناسی شناختی» بحث­ های معناشناسی واژگانی را در مرکز مطالعات خود قرار داده است. بر این مبنا، پژوهش حاضر به توصیف چند معنایی فعل «افشاندن» در چارچوب نظریه ی «معنا شناسی چارچوب»، «شبکه ی واژگانی» و «دستور ساختی» که از نظریات موردتوجه در زبان­ شناسی شناختی هستند، می­ پردازد. در بررسی چندمعنائی فعل افشاندن به منظور ایجاد تفکیک های معنائی، به طرح دو پرسش پرداخته شد: 1) مرز دو برش معنائی کجاست؟ 2) آیا بین معانی مختلف یک واژه ی چندمعنا ارتباط وجود دارد و این موضوع چطور می­ تواند در فرهنگ­ نویسی مؤثر باشد؟ بر پایة یافته های پژوهش، مسئله ی «هم معنایی» و «شمول معنایی» و وجود «شبکه ی معنایی» بین معناهای گوناگون یک فعل چندمعنا از جمله مبحث های زبان­ شناسی شناختی است. این مبحث ها در مرحله ی «تفکیک معانی» از کار تعریف­ نگاری فعل و در پاسخ­ گوئی به پرسش های پژوهش حاضر بسیار اهمیت دارند. در این میان، اگر تعریف­ نگار بتواند بیشتر از ابزار توصیفی که زبان­ شناسی و به خصوص شاخه ی شناختی در اختیار او قرار می­ دهد استفاده کند، کار او نظام­ مند­ تر و از خطاهای شخصی بیشتر دور می­ شود.

یکی از اصول بنیادین در حقوق کیفری، اصل قانونی بودن جرائم و مجازات ها است. جرائم، مجازات ها و کیفیات آن ها در لوای اصل فوق می بایست از قبل پیش بینی شده باشد. قانونگذاری های متفاوت، این اصل را یا در قوانین جزایی یا در قوانین اساسی و یا همچون حقوق ما در هر دو گنجانیده اند. در پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای به بررسی موردی جرم بودن یا نبودن روزه خواری در دایره اصل مذکور می پردازیم. دین مبین اسلام، با آوردن قاعده قبح عقاب بلابیان بر اصل قانونی بودن جرائم و مجازات ها صحه گذاشته است و قضات در احکام صادره باید چنین اصلی را مدنظر قرار داده و رفتاری را که در قوانین جرم تلقی نشده است را نمی توانند مورد حکم قرار دهند و تفسیر قضات هم باید در چهارچوب اصل مذکور باشد و رفتاری همچون روزه خواری در ملاءعام هر چند دارای قبح اخلاقی است اما تا زمانی که به صراحت در قوانین جرم انگاری نشده باشد، نمی توان با تفسیر ماده 638 کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی ( تعزیرات) مصوب 1375 که از واژه ها و عبارات مبهم بهره برده است چنین رفتاری را جرم انگاشت و مجازات در نظر گرفت. چرا که فعل و ترک فعل انسان هر اندازه نکوهیده و برای نظام اجتماعی زیان آور باشد، مادامی که در قانون حکمی برای آن پیش بینی نشده است، قابل مجازات نیست. به بیان دیگر، مادامی که قانونگذار فعل یا ترک فعل را جرم نشناسد و کیفری برای آن تعیین نکند، افعال انسان مباح است.

در این مقاله پس از بررسی فعل های معینِ زبان فارسی به عنوان واژه هایی که دستخوش فرایند دستور شدگی شده اند، آنها را با توجه به مختصه های دستوری چون نمود، وجه، جهت و زمان به فعل های معین نمودنما، وجه نما، جهت نما و زمان نما تقسیم می کنیم. همچنین گروه فعل معین را ضمن معرفی مقوله های نمود و جهت و با توجه به فرضیه فعل معین دو جزیی به دو گره نمود و جهت شکسته و برای این مقوله های نقشی گره ای مجزا در سلسله مراتب ساخت جمله ارایه می دهیم.

در زبان فارسی همانند دیگر زبان ها ساخت هایی وجود دارد که در آن ها دو یا چند محمول فعلی با هم تشکیل یک «رویداد واحد» می دهند. این ساخت ها محمل بسیاری از پژوهش های زبانی بوده اند و از آن ها عمدتاً تعبیر به افعال پیاپی، افعال قیدگون، افعال دوگانه و غیره می شود. در پژوهش حاضر همه ساخت های مذکور تحت عنوان کلی «ساخت های مرکب» معرفی و تلاش شده است تا ابعاد نحوی و معنایی این ساخت ها مورد بحث و بررسی قرار گیرند. در جهت نیل به این مقصود از برخی بنیان های دستور نقش و ارجاع (ون ولین، 2005) مانند «ساختار لایه ای بند»، «روابط الحاق- پیوند» و «سلسله مراتب روابط میان بندی» بهره گرفته شد. داده های پژوهش حاضر برگرفته از داستان هایی هستند که نثری نزدیک به گونه گفتاری دارند. یافته ها نشان می دهد که ساخت های مرکب در زبان فارسی بر اساس معناشناسی محمول اصلی در دو دسته ساخت های مرحله ای و ساخت های شیوه نما جای می گیرند و به جهت نحوی در قالب الحاق هسته ای و الحاق مرکزی ظاهر می شوند و دارای پیوند هم وابستگی هستند. به علاوه بر مبنای «نظریه وکر- مرکز» ثابت شد که ساخت های مرکب در زبان فارسی دارای وکر (ویژگی کلان رویداد) بوده و در نتیجه یک گروه کلان رویداد محسوب می شوند.